Praktische tips van diëtist in Bilthoven voor voeding, spierkracht en herstel

Waarom aandacht voor ondervoeding bij ouderen zo belangrijk is

Ondervoeding bij ouderen komt vaker voor dan veel mensen denken. In Nederland heeft maar liefst 20-30% van de ouderen thuiszorg een verhoogd risico op ondervoeding. Toch wordt het vaak pas laat ontdekt, omdat niet altijd zichtbaar is dat iemand te weinig voedingsstoffen binnenkrijgt.

Bij Praktijk Gezond & Fit in Bilthoven zien we dat vroegtijdige signalering en simpele aanpassingen in voeding en beweging veel problemen kunnen voorkomen, zoals spierverlies, verhoogd valrisico en een trager herstel na ziekte of operatie. Onze diëtist in Bilthoven ondersteunt ouderen en mantelzorgers hierbij met persoonlijk advies en praktische tips.

Wat is ondervoeding?

Volgens het Voedingscentrum en de Stuurgroep Ondervoeding is iemand ondervoed wanneer er een tekort is aan energie, eiwitten of voedingsstoffen, waardoor het lichaam minder goed gaat functioneren. Dit leidt vaak tot verlies van spiermassa en kracht, verminderde weerstand, een langzamer herstel na ziekte of operatie en een grotere kans op vallen en botbreuken.

Belangrijk om te weten: ook iemand met een normaal gewicht of zelfs overgewicht kan ondervoed zijn, zeker bij ziekte of verhoogde energiebehoefte.

Hoe ontstaat ondervoeding?

Ondervoeding kan ontstaan door te lage inname, bijvoorbeeld door minder eetlust, misselijkheid, slikproblemen of moeite met kauwen. Ook een verminderde opname door maag-darmproblemen of ziekte en een verhoogde behoefte bij infecties, kanker, COPD, hart- en vaatziekten of na een operatie spelen een rol. Bij ouderen komen daar vaak sociale en psychische factoren bij, zoals eenzaamheid, verminderde mobiliteit, angst of depressie.

Hoe herken je ondervoeding bij ouderen?

Let op deze signalen:

• Onbedoeld gewichtsverlies: meer dan 5% in 1 maand of meer dan 10% in 6 maanden
• Losser zittende kleding of ringen
• Minder kracht of moeite met opstaan en traplopen
• Sneller verzadigd zijn of minder eetlust
• Trager herstel na ziekte of operatie

Twijfel je? Neem contact op met een diëtist in Bilthoven. Wij kunnen met een eenvoudige vragenlijst en een lichaamssamenstellingsmeting snel inzicht geven in de voedingstoestand.

Gevolgen van ondervoeding bij ouderen

Volgens de richtlijnen leidt ondervoeding tot een grotere kans op vallen en botbreuken, langzamer herstel en meer complicaties na ziekte of operatie, verminderde spiermassa en spierkracht (sarcopenie), een lagere weerstand en tragere wondgenezing, een lagere kwaliteit van leven en zelfs een verhoogde kans op sterfte.

Zes praktische tips van diëtist in Bilthoven om ondervoeding te voorkomen

1. Eet voldoende eiwitten verspreid over de dag

Eiwitten zijn essentieel voor spierbehoud en herstel. Kies bij elke maaltijd een eiwitbron:

• Ontbijt: yoghurt, kwark, melk, ei
• Lunch: brood met kaas, kipfilet, of een salade met peulvruchten
• Avond: vis, kip, eieren of vlees

Bij slikproblemen zijn zachte of vloeibare opties zoals roerei, drinkyoghurt of gladde soep geschikt.

2. Voeg energie toe zonder grotere porties

Bij ouderen is de eetlust vaak kleiner, waardoor het lastig kan zijn om grote hoeveelheden te eten. Het is daarom slim om meer energie en eiwitten in een kleinere portie te stoppen. Dit voorkomt dat iemand snel vol zit, maar toch alle voedingsstoffen binnenkrijgt.

Praktische tips:

• Bij brood: besmeer het brood royaal met roomboter of margarine, beleg het met kaas, pindakaas of hummus en voeg eventueel plakjes banaan of avocado toe voor extra energie.
• In warme maaltijden: verrijk aardappelpuree met een scheutje room of olie, roer kaas door de pasta of stamppot, of gebruik kokosmelk in soepen en sauzen.
• Bij tussendoortjes: kies voor noten, een handje gedroogd fruit of een schaaltje volle yoghurt met honing en zaden.
• Voor mensen met kauw- of slikproblemen: gebruik zachte of vloeibare verrijkingen, zoals pindakaas door de pap, roomboter door stamppot, gemalen noten in de yoghurt of een lepel slagroom door de vla.

3. Kies dranken met voedingswaarde

Veel ouderen drinken voornamelijk thee, koffie of water. Deze leveren nauwelijks energie of voedingsstoffen. Door te kiezen voor dranken die wél voedingswaarde leveren, kan iemand ongemerkt extra calorieën, eiwitten en vitamines binnenkrijgen.

Praktische tips:

• Melk en zuivel: kies voor volle melk, drinkyoghurt of chocolademelk. Voeg desnoods een lepel melkpoeder toe om het eiwit- en energiegehalte te verhogen.
• Soepen en bouillons: verrijk soepen met peulvruchten, kip of gemalen groenten. Een romige groentesoep levert meer voedingsstoffen dan heldere bouillon.
• Sappen en smoothies: maak een smoothie van volle yoghurt, banaan, een beetje honing en eventueel gemalen noten of lijnzaad.
• Voor mensen met slikproblemen: gebruik een verdikkingsmiddel in melk, drinkyoghurt of soep, zodat de drank veilig kan worden doorgeslikt. Kies eventueel voor speciale eiwitrijke drinkvoeding die door de diëtist kan worden geadviseerd.

4. Pas het aantal eetmomenten aan

Niet iedereen kan zes eetmomenten op een dag aan. Soms zijn drie goede hoofdmaaltijden en één tot twee stevige tussendoortjes voldoende, zolang ze rijk zijn aan energie en eiwitten.

Voorbeelden van hoofdmaaltijden:

• Zonder kauw- en slikproblemen: volkorenbrood met beleg zoals kaas, kipfilet of hummus; een salade met kip of peulvruchten; aardappelen, groente en vis of vlees.
• Met kauw- of slikproblemen: zachte maaltijden zoals stamppot, puree, pasta met gladde saus, vis uit de oven, of roerei. Eventueel kan eten worden fijngesneden of gepureerd voor een betere consistentie.

Voorbeelden van tussendoortjes:

• Zonder kauw- en slikproblemen: handje noten, plak ontbijtkoek met boter, een gekookt ei, kaasblokjes of fruit zoals banaan of zacht fruit.
• Met kauw- of slikproblemen: vla, yoghurt, drinkyoghurt, smoothie, gepureerd fruit of eiwitrijke drinkvoeding in overleg met de diëtist.

5. Samen eten verhoogt de eetlust

Samen eten maakt maaltijden gezelliger en kan ervoor zorgen dat iemand automatisch meer eet. Veel ouderen eten minder wanneer ze alleen zijn, omdat de motivatie om te koken of te eten soms ontbreekt.

Praktische tips:

• Plan vaste eetmomenten met buren, familie of vrienden, bijvoorbeeld elke woensdagavond samen eten.
• Sluit aan bij eetclubs in buurthuizen of bij kerken, waar vaak goedkope en gezellige maaltijden worden aangeboden.
• Maak gebruik van tafeltje-dek-je of andere maaltijdservices, zodat de maaltijd al klaarstaat en het gezelschap centraal kan staan.
• Zet de tafel gezellig met een placemat, een kaarsje of een lekker toetje. Een uitnodigende sfeer maakt het eten aantrekkelijker.
• Voor ouderen met kauw- of slikproblemen: kies gerechten die iedereen kan eten, zoals stamppot, pasta, zachte groenten, vis of soep. Hierdoor eet iedereen samen hetzelfde, wat het gevoel van gezamenlijkheid vergroot.

6. Bespreek medicatie met de huisarts

Sommige medicijnen kunnen de eetlust verminderen, de smaak veranderen of maag-darmklachten geven. Bovendien worden medicijnen vaak met water ingenomen, wat kan betekenen dat iemand minder voedingsrijke dranken of snacks neemt, waardoor de totale energie-inname omlaag gaat.

Praktische tips:

• Bespreek met de huisarts of apotheker of medicijnen rond een maaltijd kunnen worden ingenomen, zodat een snack of een voedzame drank kan worden toegevoegd.
• Vervang water (als het medicijn dit toelaat) door een voedzame drank zoals melk, drinkyoghurt of sap om extra energie en voedingsstoffen binnen te krijgen. Let hierbij wel op: sommige medicijnen mogen niet met melk worden ingenomen, dus overleg dit altijd eerst.
• Combineer medicijnen indien mogelijk met kleine tussendoortjes, zoals een banaan, cracker met smeerkaas of een schaaltje yoghurt, om maagklachten te verminderen en meer energie binnen te krijgen.
• Vraag naar alternatieven als medicijnen de eetlust sterk verminderen; soms kan een ander middel met minder bijwerkingen worden voorgeschreven.
• Betrek een diëtist als de eetlust door medicijnen afneemt, zodat een aangepast eetschema kan helpen om toch voldoende voedingsstoffen binnen te krijgen.

Beweging hoort erbij

Voeding en beweging versterken elkaar. Dagelijks bewegen helpt om spiermassa, kracht en zelfstandigheid te behouden. Zelfs kleine beetjes beweging maken al verschil. Afhankelijk van iemands situatie zijn er verschillende mogelijkheden:

Voor ouderen die nog zelfstandig zijn:

• Wandelen: dagelijks 20-30 minuten, eventueel verdeeld over twee korte wandelingen.

• Traplopen: als het kan, een of twee keer per dag extra traplopen.

• Oefeningen met eigen lichaamsgewicht: zoals opstaan uit een stoel zonder de handen te gebruiken (10 keer achter elkaar), of tegen de muur leunen en voorzichtig push-ups doen.

• Balansoefeningen: op één been staan terwijl je je aan een stoel vasthoudt, of kleine stapjes zijwaarts maken voor stabiliteit.

• Lichte krachttraining: met flesjes 

• 

  water of elastieken kun je eenvoudige arm- en schouderoefeningen doen.

Voor ouderen met een beperking of minder mobiliteit:

• Stoeloefeningen: zittend knieheffen (afwisselend linker- en rechterbeen), of de armen zijwaarts en omhoog bewegen.

• Zittend fietsen: met een kleine pedaaltrainer onder de tafel kunnen de benen worden bewogen zonder dat iemand hoeft te staan.

• Lichte rekoefeningen: zoals het voorzichtig draaien van schouders en nek, of het strekken van armen en benen.

• Begeleide oefeningen: fysiotherapeuten of beweeggroepen voor ouderen bieden vaak laagdrempelige programma’s aan, ook voor mensen met chronische klachten of balansproblemen. Bij Sportcentrum Kees in Bilthoven wordt bovendien goede begeleiding geboden, met alle rust en aandacht die ouderen nodig hebben.

Praktische tip: Plan beweging net zoals eetmomenten in het dagelijks ritme. Bijvoorbeeld een korte wandeling na de lunch of enkele stoeloefeningen bij het opstaan. Zo wordt het een vaste gewoonte.

Wanneer hulp inschakelen?

Merk je gewichtsverlies, minder eetlust of krachtverlies? Wacht niet te lang en schakel de huisarts of een diëtist in. Een diëtist kan het risico op ondervoeding meten, een persoonlijk voedingsplan opstellen, advies geven over energie- en eiwitverrijkte voeding en samenwerken met artsen, fysiotherapeuten en mantelzorgers.

Samengevat

Ondervoeding bij ouderen komt vaak voor en heeft grote gevolgen voor gezondheid en herstel. Door vroeg te signaleren en kleine aanpassingen te maken in voeding, eetgewoonten en beweging, kun je veel problemen voorkomen.

Wil je weten of jij of een naaste risico loopt op ondervoeding?

Bij Praktijk Gezond & Fit in Bilthoven helpen we ouderen en mantelzorgers met meting, advies en begeleiding. Maak nu een afspraak met onze diëtist in Bilthoven voor een intake en persoonlijk advies.